Jose Ortega y Gasset urodził się w 1882 roku w Hiszpanii, zmarł w roku 1955. Był filozofem i eseistą, członek Hiszpańskiej Akademii Królewskiej. Od 1910 do 1936 roku profesor katedry filozofii na Uniwersytecie w Madrycie, przywódca hiszpańskiego ruchu umysłowego. Był zwolennikiem tak zwanej filozofii życia, dążył do zeuropeizowania i uwspółcześnienia kultury hiszpańskiej. Analizował zjawiska kultury XX wieku, głosząc tezę o jej upadku, spowodowanym zanikiem elity umysłowej i panowaniem mentalności masowej. [Encyklopedia Popularna PWN, sp. zoo, Warszawa 1997]
Dużą sensację w państwach zachodnich wywarła analiza sytuacji kultury zachodniej dokonana przez Jose Ortegę y Gasseta w jego dziele wydanym w 1929 roku pod tytułem „Rewolucja Mas”. Ortega w ocenie współczesnego życia przyjął stanowisko określane jako arystokratyzm intelektualny, natomiast jako najlepszą z dotychczas stworzonych w Europie form ustrojów politycznych uważa liberalizm. Przyczyny współczesnego kryzysu w Europie dostrzega w nowo powstałym życia publicznego zachodu jakim jest wejście na arenę dziejową mas, zjawisko to nazywa „rewolucja mas”.
Według Ortegi y Gasseta zjawisko i samo pojęcie mas powstało w wyniku przepełnienia miejsc publicznych przez wielka ilość ludzi. Niezwykłość tego zjawiska bierze się z tego, że dawniej również istniały masy ludzkie, ale były one niedostrzegalne. W obecnych czasach widać je w najważniejszych miejscach, które dawniej zajmowało tylko wybrane towarzystwo. W przeszłości masy stanowiły tło społeczeństwa, w dzisiejszych czasach są czołową figurą wydarzeń społecznych oraz stanowią pierwszoplanową rolę życia społecznego.
Jose Ortega y Gasset rozróżnia społeczność jako sumę dwóch czynników: elit i mas. Do elit zalicza jednostki o wybitnych cechach intelektualnych, o specjalnej kwalifikacji. Elita jego zdaniem to ludzie świadomie kształtujący swoje życie. Masa natomiast to ludzie nie wymagający od siebie niczego szczególnego, zadawalający się życiem z dnia na dzień.
Podział dokonany przez Ortegę nie jest podziałem opartym na kategoriach socjalnych i nie pokrywa się on z podziałem klasowym.
Masa i elita istnieje według niego w każdej klasie społecznej. Wyraża on opinię, iż „panowanie masy i pospolitości nawet w grupach o tradycji ekskluzywnej stanowi znamię naszych czasów. Nawet w życiu umysłowym, które zgodnie ze swoja najgłębszą istotą wymaga największych talentów, daje się zauważyć coraz większy tryumf pseudointelektualistów nie wykwalifikowanych lub nie nadających się do wykwalifikowania lub też właśnie z powodu swoich szczególnych dyspozycji nie mogących zdobyć żadnych kwalifikacji. Natomiast nie rzadko spotyka się dzisiaj wśród robotników przykład tego, cośmy nazwali masami ludzi o wręcz znakomitej duchowej kulturze.” [Aleksander Rogalski: Dramat Naszego Czasu Szkice o Kulturze i Cywilizacji, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1959, s.75]
Ortega y Gasset nie uważa za zło to, że masy mogą korzystać obecnie z przyjemności i rozrywek, dostępnych dawniej tylko ludziom z elity. Według niego problem polega na tym że masy chcą rządzić, nie liczą się z elitami i domagają się uprzywilejowanego miejsca w społeczeństwie. Wyraża on przekonanie, iż masy narzucają swoje zwyczaje, swój sposób myślenia, a całe niebezpieczeństwo kryje się w tym, że elity przyswajają te zwyczaje i sposób myślenia mas. Jednak samego zjawiska „rewolucji mas” nie uważa Ortega za zło bezwzględne, widzi on w nim również pozytywne strony. Mówi on miedzy innymi o takich pozytywnych zjawiskach jak podniesienie przeciętnego poziomu życia całej ludzkości, czy wyrównanie kulturalne między całymi klasami społecznymi, pokoleniami, a nawet kontynentami. Zdaniem Ortegi y Gasseta w naszej epoce wyłonił się człowiek całkowicie przeciętny o wielkich siłach witalnych, mający ogromne możliwości działania i postępu. Natomiast w naszej epoce narażonej na wielkie niebezpieczeństwo potrzebny jest człowiek masy posiadający zalety człowieka elity mającego wielkie poczucie odpowiedzialności, wielkiej mądrości i napięcia duchowego.
Człowiek współczesnych czasów powinien charakteryzować się prostotą, ascezą szacunkiem dla norm i zasad.
Ortega y Gasset uważa, iż „dzisiejszy człowiek masowy jest próżny, zarozumiały, nie czuje się związany żadnymi zasadami ani obowiązkami, nie zna hamulców w swoich „apetytach”, nie uznaje żadnej instancji, do której można by apelować i której orzeczeń należałoby słuchać, zamiast kierować się rozwaga i rozumem sięga do gwałtu(…)” [Aleksander Rogalski: Dramat Naszego Czasu Szkice o Kulturze i Cywilizacji, cyt. wyd., s. 77]
Ortega y Gasset nawiązuje do tezy Spenglera podkreślając to, iż termin „cywilizacja” jest równoznaczny z pojęciem „technika” i stanowi on bezpłodna fazę życia danej społeczności. Twierdzi on, iż cywilizacja rozwijała się po wygaśnięciu czynników, na których opierała się kultura. Według Ortegi jeżeli ludziom obojętne stają się podstawy kultury, nie może istnieć i rozwijać się nauka, gdyż nie budzi ona bezinteresownego zapału. Bez nauki z kolei nie może istnieć technika, która jest od niej silnie uzależniona i w związku z tym technika może istnieć do czasu trwania impulsu kulturalnego. W dzisiejszych czasach powstaje ogromna dysproporcja między korzyściami jakie daje ludziom nauka, a obojętnym stosunkiem ludzi do niej. Mówi on, iż „Europejczyk, który teraz zaczyna panować – jest w stosunku do skomplikowanej kultury, w jakiej się urodził, barbarzyńcą dzikusem wynurzającym się z ciemności”. [tamże s. 78]
W przekonaniu Ortegi y Gasseta przyczyną upadku wszystkich cywilizacji był niedostatek postaw i zasad. Cywilizacja europejska jest narażona na zupełnie inne niebezpieczeństwo. Twierdzi on iż nie może ona upaść na skutek „niedostatku człowieka”, który nie będzie potrafił dotrzymać jej kroku i podążać za jej rozwojem. Do upadku naszej cywilizacji może przyczynić się nieustannie galopujący postęp, stwarzający coraz bardziej skomplikowane problemy oraz zmniejszająca się liczba światłych ludzi, mogących te problemy rozwiązać.
Współczesna cywilizacja zdaniem Ortegi jest zbyt dobrze wyposażona w środki techniczne i to ona tworzy wszelkie deformacje i chybione typy ludzkie.
Przeciętny człowiek umie się urządzić w cywilizacji technicznej, lecz zupełnie nie widzi jej trudności i problemów. Człowiek współczesny według hiszpańskiego filozofa „korzysta z instytucji państwowych lecz zupełnie nie zwraca na ogrom wysiłków niezbędnych do istnienia państwa. On chce wszystko brać, ale nic z siebie dawać, życie jego ma cechy facecji, bo bierze je lekko, nie widzi twardej rzeczywistości swego bytu, swego przeznaczenia unosi się w powietrzu fikcji”. [Aleksander Rogalski: Dramat Naszego Czasu Szkice o Kulturze i Cywilizacji, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1959, s. 79]
Ortega y Gasset twierdzi, że zagrożenie naszej cywilizacji polega na tym, iż niebezpieczeństwo zagnieździło się w samej nauce, która jest podstawą współczesnej cywilizacji. Nauka z kolei staje się tylko specjalnością, przestaje być nauką prawdziwą. Dzisiejszy uczony zna tylko znikomy fragment wiedzy i staje się obojętny na wszystko, co wybiega poza jego orientację czy zasób wiadomości. Wyraża on pogardę do całokształtu wiedzy ogólnej określając ją mianem „dyletantyzmu”. W ten sposób powstał typ człowieka, jak nazywa go Ortega specjalista – barbarzyńca. Dawniej natomiast istniał podział na ludzi wiedzących i niewiedzących. Według Ortegi y Gasseta „specjalista” nie da się sprowadzić do żadnej z tych dwóch kategorii. Nie jest on ani człowiekiem wykształconym, ponieważ nie interesuje go nic poza własnym fachem. Nie jest on tez niewykształcony, gdyż jest on człowiekiem nauki i bardzo dobrze orientuje się on w swojej dziedzinie. Ortega nazywa go „uczonym ignorantem”, z tego powodu, iż we wszystkich kwestiach, w których zupełnie się nie orientuje, odnosi się z pretensjonalnością człowieka mającego autorytet w swojej specjalności. Człowiek ten oszacował się nieosiągalnym i samowystarczalnymi to skłania go do wypowiadania się w sposób autorytatywny także poza dziedziną jego specjalności. Z tego zjawiska wynika, iż ludzie reprezentujący najwyższy stopień kwalifikacji, stanowiący przeciwieństwo człowieka masowego, zachowują się prawie we wszystkich dziedzinach życia jak przeciętny tłum.
Ortega wypowiada się o nich, „Oni są symbolem i w bynajmniej nieznikomej mierze nosicielami obecnego władztwa mas, a ich barbarzyństwo jest najbardziej bezpośrednim źródłem upadku Europy.” [Aleksander Rogalski: Dramat Naszego Czasu Szkice o Kulturze i Cywilizacji, cyt. wyd., s. 81]
Jose Ortega y Gasset uważa, iż warunkiem dalszej egzystencji Europy jest zbudowanie wspólnego państwa europejskiego przez połączenie wszystkich zamieszkujących ją narodów. Przeszkody, które uniemożliwiają to przedsięwzięcie to nacjonalizm oraz przemijanie wyższości politycznej Europy nad innymi cywilizacjami. Z tych dwóch czynników rodzi się nastrój rezygnacji, bierności i zamknięcia się Europejczyków we własnym wnętrzu.
Przeszkody te są zresztą ze sobą połączone i formułują przekonanie: „Europa nie wierzy już w żadne normy moralne, dlatego, iż człowiek masowy gardził moralnością przestarzałą, a przyswajał sobie moralność dopiero się kształcącą.” [tamże, s.83]
Europejczyk w swojej egzystencji pragnie żyć bez skrępowania jakimikolwiek więzami moralnymi, chce mieć prawa do wszystkiego, ale przy tym żadnych obowiązków.
Ortega y Gasset nie bierze szczegółowiej możliwości odrodzenia kultury europejskiej. Uważa on, że sytuacja duchowa współczesnej Europy nie jest najlepsza, jednocześnie odrzuca on pogląd o nieuchronnym upadku kultury zachodu, dlatego ze siłę kierowniczą nad losem narodów i kultur widzi on w samym człowieku a nie gdzieś poza nim. W jego przekonaniu we współczesnych czasach jesteśmy świadkami nadmiaru sił witalnych i możliwości ludzkich. Mamy poczucie wyższości naszej epoki nad zeszłymi okresami historycznymi a zjawiska te nie występowały w umierających cywilizacjach. Jedyne niebezpieczeństwo które może doprowadzić do schyłku naszej cywilizacji postrzega Ortega w stoczeniu się Europy w barbarzyństwo. Uważa on jednak, że przyszłość zależy od samych Europejczyków i widzi ją w konieczności krzewienia kultu tradycyjnych europejskich norm i kryteriów wartości, które wyrażają się głównie w dyscyplinie intelektualnej i moralnej, a także w ascezie, heroizmie oraz w służbie dla ideałów wyższych dla życia indywidualnego.
Wiele gotowych prac z zakresu kulturoznawstwa znajdziecie w serwisie gotowe prace z kulturoznawstwa. Różnorodne tematy prac - doskonała inspiracja do napisania własnej pracy.