Podstawowe typy kontraktów społecznych

W zależności od tego, czy podmiotem kontraktu jest jednostka czy grupa, wyróżnić można 2 jego typy: kontrakt indywidualny oraz grupowy (Rousseau, 1995). Z kontraktem indywidualnym mamy do czynienia wtedy, gdy jego podmiotem lub posiadaczem jest pojedynczy pracownik (the individual contract holder), który daje i otrzymuje obietnice. Ktokolwiek partycypuje w tym kontrakcie może mieć swój własny, indywidualny punkt widzenia. Strony kontraktu indywidualnego interpretują warunki umowy opierając się głównie na swoim własnym doświadczeniu. W przypadku kontraktu grupowego podmiotem jest organizacja lub grupa członków (a group of contract holders), którzy spostrzegają siebie jako dzielących wspólne obietnice z organizacją. Członkowie grupy interpretują kontrakt kolektywnie i często podzielają ten sam punkt widzenia, który staje się rzeczywistością dla nowych członków grupy.

Inny punkt widzenia na sposób ujmowania kontraktu bierze pod uwagę kryterium usytuowania podmiotu w układzie kontraktowym. Specyficzny typ kontraktu psychologicznego tworzą obserwatorzy zewnętrzni (outside observers) jako tzw. „trzecia strona” układu (third party) (np. potencjalni pracownicy lub klienci, eksperci). „Trzecia strona” jako podmiot kontraktu ma mniej szczegółowych informacji dotyczących ścisłych warunków umowy i interpretuje ją w świetle zewnętrznych czynników kontraktu, jak np. standardy pracowitości.

Ostatni punkt widzenia na typ kontraktu nie jest ściśle związany z jakąś szczególną organizacją kontraktu (jak indywidualna, grupowa i związana z trzecią stroną), ale z warunkami członkostwa w organizacji. Warunki członkostwa (conditions of membership) są szeroko podzielanymi przekonaniami dotyczącymi zobowiązań kolektywnych. Zobowiązania kolektywne wyrastają z członkostwa i identyfikacji ze społeczeństwem lub rolą społeczną. Poszczególne perspektywy wyodrębnienia szczegółowych typów kontraktu psychologicznego przedstawia Ryc. 2.

Ryc. 2. Typy kontraktów wg Rousseau (Rousseau D. M., 1995, s. 9)

Kontrakty normatywne (normative contracts) istnieją wtedy, kiedy organizacja posiada wielu członków, którzy identyfikują się z nią w podobny sposób. Mogą to być np. pracownicy zatrudnieni na czas określony w jakiejś instytucji lub studenci studiów doktoranckich z zakresu psychologii na danym uniwersytecie, którzy wierzą, że są częścią tego samego kontraktu. Im bardziej kontrakt psychologiczny jest podzielany przez większość jednostek tym jest bardziej prawdopodobne, że będą one wzajemnie nasilały postrzeganie go, np. doświadczanie zmian w kontrakcie czy naruszenia jego warunków.

Podobnie, przekonanie o dzielonych przez grupę zobowiązaniach może tworzyć społeczny nacisk do angażowania się w sprawy organizacji, co jednocześnie formalizuje kontrakt jako część kultury organizacyjnej. „Kontrakty nieobecne” („absence contracts”) są wiarą w wymianę kontraktową, która ma siłę normy społecznej (Rousseau, 1995). Zaczynają one funkcjonować w grupach współpracowników, czego przejawem jest prawo do stosowania zwolnienia lekarskiego, bez względu na stan zdrowia. Przykładowo, wiele organizacji formalnie oferuje czas urlopowy, ale pracownicy nie wierzą, że mogliby wykorzystać go w całości. Jeżeli wielu pracowników nie skorzysta z czasu urlopowego z obawy, że będą spostrzegani jako leniwi lub mało zmotywowani, wytworzy się norma, mówiąca o tym, że urlop nie jest częścią kontraktu zatrudnienia.

Kontrakty normatywne są najbardziej powszechne w sektorze zatrudnienia, jednak mogą pojawić się wszędzie tam, gdzie członkowie grupy (np. klienci, rodzice, członkowie rady szkoły) mają wystarczająco dużo sposobności do wchodzenia w interakcje każdego z każdym, co w konsekwencji daje możliwość ukształtowania powszechnego przekonania odnośnie do istoty kontraktu. Przykładem funkcjonowania kontraktów normatywnych poza sferą zatrudnienia jest szkolnictwo, gdzie zaobserwować można znaczne różnice w poziomie rodzicielskiego zaangażowania w edukację swoich dzieci, jak również przekonania o znaczeniu w tym procesie zarówno własnej roli, jak i roli nauczycieli.

Kontrakty zasugerowane (implied contracts) są atrybucjami odnoszącymi się do warunków, akceptacji i wzajemności, jakie tworzą ludzie, którzy nie są stroną kontraktu (Rousseau, 1995). Interpretacje te odzwierciedlają kontekstualny i ewaluacyjny punkt odniesienia zewnętrznego obserwatora. Jest to tzw. „zdroworozsądkowa trzecia strona” („reasonable third party”), która nie będąc członkiem grupy posiada zdolność obiektywnej oceny znaczenia warunków kontraktu. Kontrakty zasugerowane stanowią część reputacji i publicznego wizerunku organizacji. Wiele sposobów rządzenia i egzekwowania zaangażowania w kontrakt wymaga odwołania się do opinii „trzeciej strony”, co pociąga za sobą użycie kontraktów zasugerowanych. Np. wezwany, przez spierające się podczas strajku strony, rozjemca musi skonstruować zrozumiały i sensowny kontrakt między pracownikami a dyrekcją. Tak, więc kontrakt zasugerowany, a w szczególności ten, który jest wynikiem sporu może być zdeterminowany „duchem czasu”, naciskami przywołującymi do porządku i bardziej ogólnymi standardami sprawiedliwości obowiązującymi w danym społeczeństwie. W wielu przypadkach punktem odniesienia w ocenie warunków kontraktu zasugerowanego są ogólne społeczne przekonania odnośnie sprawiedliwości, prawa posiadania pracy oraz zrozumienie prawnych precedensów.

Kontrakty społeczne (social contracts) to kontrakty kulturowe, których podstawą są kolektywnie podzielane przekonania odnośnie do właściwego zachowania w społeczeństwie (Rousseau, 1995). Jedną z uniwersalnych norm jest norma wzajemności. To wiekowe i wszechobecne przekonanie ma dwa minimalne wymagania: Ludzie powinni pomagać tym, którzy im pomogli i nie powinni ranić tych, którzy im pomogli. Ta norma w praktyce wymaga od odbiorcy okazania wdzięczności darczyńcy do czasu spłaty długu. Tak, więc zarówno prospołeczna aktywność (dawanie, pomaganie, wspieranie), jak i wymiana mogą tworzyć zobowiązania między grupami pracowniczymi lub między organizacjami. W zależności od sytuacji spłata długu może przybierać różne formy, np. formę pożyczki – pieniądze za pieniądze lub formę zatrudnienia – pieniądze za usługi.

Społeczny dystans między podmiotami wymiany taki jak obcy czy dyrekcja firmy, zwykle prowadzi do przyspieszenia zachowań wymiany w postaci rewanżowania się. W odległych relacjach istnieje silniejsza tendencja do wymiany porównywalnych zasobów, jak również do zwiększonego monitorowania wymiany (np. przeliczanie) niż w relacjach bliskich. W większości sytuacji, w których dochodzi do wymiany społecznej nie ma konieczności natychmiastowej wymiany. Np. ludzie czekają do momentu, kiedy darczyńca potrzebuje pomocy lub rzadziej, wstrzymują się z przeliczaniem własnego wkładu do czasu, kiedy staną się sobie bliscy, jak np. szczęśliwie zaślubieni małżonkowie.

Ogólnie rzecz biorąc kontrakty społeczne w świecie społecznym odnoszą się do tego, jak postępować fair. Pojęcie sumienności, sprawiedliwości oraz działania zgodnego z regułą „bycia porządnym” może różnić się znaczeniowo w zależności od wartości uznawanych przez społeczeństwo, w którym organizacje prowadzą interesy. Np. opieka medyczna nad seniorami może być respektowana lub zaniedbywana w zależności od statusu osób starszych w społeczeństwie, co ma związek z wiekiem i innymi normami społecznymi, natomiast właściwa opieka medyczna nad starszymi pracownikami organizacji jest kształtowana w kontekście sytuacyjnym ich pracy.

Kontrakty społeczne wywierają wpływ na sposób interpretacji zobowiązań. Wywodzą się z wartości uznawanych przez większość społeczeństwa, zaś wartości te wywierają wpływ na sposób działania innych form kontraktowych. Kontrakty zawierające zobowiązanie nie pojawiają się w próżni. Normy kontraktu społecznego determinują istotę i, co najważniejsze, sposób interpretacji zobowiązań. Niektóre społeczeństwa wymagają złożenia obietnic na piśmie zanim zaczną rozważać przystąpienie do związku (np. były Związek Radziecki). W innych społeczeństwach wystarczającym bywa danie słowa honoru. Jakkolwiek kontrakty społeczne są w większości dziedziczone w momencie narodzin lub nabyte w efekcie członkostwa, to jednak do kontraktów opartych na obietnicy przystępuje się dobrowolnie. Niektóre z nich są ogólnospołeczne, inne zaś ściśle osobiste.

Jeśli potrzebujecie pomocy zaufanej osoby, która pomoże Wam w napisaniu pracy z socjologii to polecamy serwis pisanie prac z socjologii - profesjonalnie i na czas.