Po zakończeniu działań wojennych Europa leżała w gruzach. Europa straciła co najmniej 36 mln ludzi z czego ponad 20 mln ZSRR, Polska 6 mln, Jugosławia 1,7 mln, Francja 0,4 mln, Anglia 0,4 mln oraz 6 mln. Niemców. W latach 1936 – 45 ponad 60 mln. Europejczyków (nie licząc żołnierzy i jeńców) straciło swoje domostwa[1]. Druga Wojna Światowa dokonała spustoszenia w gospodarce europejskiej, produkcja przemysłowa Europy spadła o ponad 30%, w porównaniu z rokiem 1938[2]. Pozycja międzynarodowa Europy uległa degradacji. Rozpoczął się blokowy podział świata, Europa została zdominowana przez USA i ZSRR. Jak zważył Winston Churchill ” Od Szczecina nad Bałtykiem do Triestu nad Adriatykiem opuściła się żelazna kurtyna w poprzek kontynentu”[3]. Około 1/3 kontynentu znalazło się pod kontrolą Sowietów co równało się narzuceniem tam komunistycznych ustrojów. Od momentu zdobycia broni atomowej przez Amerykanów i objęcia stanowiska prezydenta przez Harry Trumana rozpoczyna się Amerykańska „dyplomacja atomowa”. Oba rywalizujące ze sobą bloki popierają dekolonizacje, co uderza w gospodarcze podstawy Anglii i Francji. Na upadek pozycji kontynentu nałożyło się wiele czynników, do głównych należą:
- kryzys demograficzny i gospodarczy;
- podział kontynentu na dwa rywalizujące ze sobą bloki;
- uzależnienie Europy Zachodniej od Waszyngtonu;
- dominacja ZSRR w Europie Wschodniej;
- spadek udziału państw europejskich w gospodarce światowej.
Tak trudna sytuacja Europy spowodowała zmianę, nastawienia głównych polityków państw zachodnioeuropejskich co do integracji Europy. Jedyną radą dla odzyskania utraconej pozycji międzynarodowej była integracja. Eksponowano takie zalety integracji, jak:
- polepszenie sytuacji gospodarczej;
- zwiększenie poziomu życia ludności;
- przeciwstawienie się ekspansji ZSRR;
- możliwość włączenia Niemiec do współpracy europejskiej;
- zmniejszenie dystansu dzielącego Europę a USA[4].
Na przyśpieszenie procesów integracyjnych wpłynęła amerykańska pomoc gospodarcza, a w szczególności tzw. Plan Marshalla. Kongres USA uchwalił kredyty w wysokości 6,8 mld $ oraz wyraził zgodę na dodatkową pomoc. Plan Marshalla był realizowany w ramach Europejskiego Programu Odbudowy. Ogółem w ciągu 4 czterech lat państwa Europy zachodniej otrzymały 13,2 mld $. Plan Marshalla przyczynił się do ożywienia gospodarczego Europy, produkcja przemysłowa 16 państw uczestniczących w EPO przekroczyła o 35% poziom przedwojenny, produkcja rolna o 10%, produkt narodowy o 15%[5]. W Europie EPO wzmógł tendencje do współpracy politycznej i ekonomicznej. Zaczęto wspominać o zjednoczeniu Europy Zachodniej.
Europa rozpoczęła integracje polityczną. Krok milowy w procesie integracji miało powołanie Rady Europy 5 maja 1949 roku na konferencji Londyńskiej. Memorandum w sprawie powołania Rady Europy przygotował Duncan Sandys przewodniczący Ruchu Zjednoczenia Europy. Radę Europy tworzyło dziesięć państw: Francja, Wielka Brytania, Irlandia, Włochy, Belgia, Holandia, Luksemburg, Dania, Szwecja i Norwegia. Na siedzibę Rady Europy wybrano Strasburg. Rada była poprzedniczką dzisiejszej Unii Europejskiej[6]. Główna zasługą Rady Europy było zawarcie wielu porozumień i konwencji międzynarodowych w tym najważniejszej; Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności[7]. Rada Europejska w ocenie Roberta Schumana pełniła „role światła” oświecającego drogę zjednoczenia Europy[8].
Zapoczątkowanie integracji gospodarczej wiąże się z powstaniem Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. Za twórcę EWWiS uważa się Roberta Schumana, który na konferencji prasowej 9 maja 1950 zaproponował aby francuska i niemiecka produkcja węgla i stali znalazła się pod kontrolą ponadnarodowej Wysokiej Władzy. Sam Schuman przewidywał w swojej Deklaracji wprost, że powoływana do życia organizacja „byłaby pierwszą konkretną podstawą (…) do stworzenia federacji europejskiej, jaka jest potrzebna dla ochrony pokoju”. Plan został przyjęty przez sześć krajów Europejskich takich jak: Francja, RFN, Włochy, Holandia, Belgia, Luksemburg. Później do EWWiS dołączyły następne państwa Europejskie czyli Dania, Irlandia, Wielka Brytania, Grecja, Hiszpania i Portugalia. Główne cele działalności EWWiS to:
- zapewnić najniższe ceny na węgiel i stal;
- zapewnić wszystkim nabywcom ze wspólnego rynku EWWiS jednakowe warunki dostępu do węgla i stali;
- popierać rozwój wymian międzynarodowej, rozwój i modernizacje produkcji;
- zapewnić lepsze warunki życia i pracy sile roboczej[9].
Utworzenie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali miało ogromne znaczenie dla procesów integracyjnych Europy Zachodniej. Cytując z Antonim Marszałkiem możemy wymienić trzy podstawowe zalety utworzenia EWWIS:
- przełamanie wiekowej nieufności pomiędzy Francją a Niemcami, a także między Niemcami a innymi narodami Europy Zachodniej;
- stworzenie infrastruktury ekonomicznej dla zachowania pokoju w Europie;
- stworzenie bazy i mechanizmu do poszerzenia i pogłębienia integracji na inne dziedziny gospodarki[10].
Odbudowa powojenna jako punkt wyjścia integracji
Powstające po wojnie instytucje współpracy europejskiej nie były wyłącznie odpowiedzią na zniszczenia przemysłowe i niedobory surowców. Krył się za nimi trudniejszy problem polityczny: jak zorganizować relacje między państwami, których interesy i rywalizacja wcześniej wielokrotnie prowadziły do konfliktów zbrojnych. Wspólne zarządzanie wybranymi sektorami gospodarki miało zmniejszyć możliwość prowadzenia polityki całkowicie niezależnej od sąsiadów, ale zarazem nie wymagało natychmiastowego powołania jednego państwa europejskiego. W tym sensie integracja sektorowa stanowiła kompromis między potrzebą współpracy a przywiązaniem społeczeństw do suwerenności narodowej. O jej powodzeniu przesądzać miała nie sama deklaracja pojednania, lecz codzienna praktyka podejmowania wspólnych decyzji.
Znaczenie przemysłu węglowego i stalowego było wówczas wyjątkowe. Węgiel pozostawał podstawowym źródłem energii dla zakładów przemysłowych i transportu, a stal służyła zarówno rozbudowie infrastruktury cywilnej, jak i produkcji zbrojeniowej. Dlatego wybór tych dwóch gałęzi gospodarki na przedmiot współpracy nie był przypadkowy. Ich wspólna kontrola miała przynieść korzyści ekonomiczne, a jednocześnie tworzyć mechanizm wzajemnej przejrzystości. Państwa nie musiały rezygnować z odrębności politycznej, aby uzgodnić reguły dostępu do surowców, zasad konkurencji czy modernizacji produkcji. Powstawał model, w którym interes krajowy można było realizować także poprzez wspólne instytucje, a nie jedynie w drodze dwustronnych układów.
Proces ten przebiegał jednak w szerszym otoczeniu międzynarodowym. Amerykańskie wsparcie gospodarcze dawało środki na odbudowę, a zimnowojenny podział kontynentu zwiększał znaczenie stabilizacji Europy Zachodniej. Współpraca gospodarcza mogła ograniczyć ryzyko napięć w obrębie zachodniego bloku i ułatwić odbudowę wymiany handlowej. Równocześnie każde państwo miało odrębne doświadczenia wojenne, potrzeby społeczne oraz polityczne obawy. Francji zależało między innymi na bezpieczeństwie i relacjach z Niemcami, Republice Federalnej Niemiec na odzyskaniu zaufania partnerów, a mniejszym państwom na zapewnieniu sobie wpływu na decyzje dotyczące wspólnego rynku. Integracja nie polegała więc na prostym zsumowaniu zgodnych oczekiwań, lecz na poszukiwaniu rozwiązań akceptowalnych dla różnych uczestników.
Istotne jest także rozróżnienie organizacji powstających w tym czasie. Rada Europy rozwijała współpracę międzyrządową, zwłaszcza w dziedzinie praw człowieka i standardów demokratycznych, ale pozostawała organizacją odrębną od Wspólnot Europejskich. EWWiS wprowadziła natomiast mechanizmy ponadnarodowego zarządzania określonym rynkiem. Różnica ta pomaga zrozumieć, dlaczego rozmaite inicjatywy zjednoczeniowe miały odmienne cele, członkostwo i zakres kompetencji. Dopiero ich porównanie pokazuje, że nie istniała jedna gotowa droga do Unii Europejskiej. Były raczej konkurujące wizje: federacyjna, międzyrządowa i stopniowej integracji gospodarczej.
Z perspektywy przyszłej unii walutowej szczególnie ważne okazało się ostatnie z tych podejść. Wspólne reguły handlu prowadziły z czasem do pytań o zgodność polityk gospodarczych, przepływ kapitału i skutki wahań kursów wymiany. Przedsiębiorstwa sprzedające towary na rynkach kilku krajów mogły korzystać ze znoszenia ceł, lecz nadal ponosiły koszty zmiany walut i niepewności kursowej. Im bardziej intensywna stawała się wymiana, tym większe znaczenie zyskiwała stabilność pieniężna. Nie oznaczało to, że wspólna waluta była celem przesądzonym już w chwili powoływania pierwszych wspólnot. Oznaczało natomiast, że instytucje wypracowane na potrzeby ograniczonej współpracy gospodarczej stopniowo tworzyły warunki do dyskusji o przedsięwzięciach znacznie ambitniejszych.
Przypisy
- W. Roszkowski. Półwiecze historia polityczna świata po 1945 roku. Warszawa 2003, s. 20 ↩
- K. Łastawski, Od idei do integracji europejskiej. Warszawa 2003, s. 105. ↩
- M. Sobańska-Bondurak, S. B. Leonard. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii i uczniów. Warszawa 1998, s. 301. ↩
- K. Łastawski, op. cit., s. 108. ↩
- W. Roszkowski. op. cit., s. 33. ↩
- Euro wspólna waluta. praca zbiorowa pod red. P. Tempertona. Warszawa 2001,. s. 6. ↩
- K. Łastawski, op. cit., s. 134. ↩
- Ibidem. s. 135. ↩
- Integracja Europejska, praca zbiorowa pod red. A. Marszałka. Łódź 2000, s. 121. ↩
- Ibidem. s. 116. ↩
Jeżeli szukasz całej pracy dyplomowej z europeistyki to polecamy serwis prace dyplomowe z europeistyki. Całe prace - ze wstępem, zakończeniem, bibliografią.